Από μήνα σε μήνα αναμένεται η έναρξη της λειτουργίας του αιθιοπικού φράγματος GERD, (τα αρχικά σημαίνουν «Μεγάλο Φράγμα της Αιθιοπικής Αναγέννησης»), στο Γαλάζιο Νείλο λίγο πριν από τα σύνορα με το Σουδάν. Πρόκειται για το μεγαλύτερο τεχνικό έργο της χώρας, που, αν και σπαρασσόμενη από πολέμους παλιότερα, τα τελευταία χρόνια με τη βοήθεια των Κινέζων συμβούλων της έχει να επιδείξει έναν ετήσιο ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης 7 %, συγκρίσιμο μόνο με τις χώρες της ανατολικής Ασίας. Η πλήρωση του ταμιευτήρα του φράγματος, που με ισχύ 6.500 MW θα είναι το μεγαλύτερο στην Αφρική και το 7ο στον κόσμο, έχει προκαλέσει τον ξεριζωμό 20.000 ανθρώπων, εντάσεις και συλλήψεις διαφωνούντων αλλά και σοβαρούς φόβους για επιδημίες ελονοσίας. Οι μεγαλύτερες ωστόσο συνέπειες αφορούν τη μείωση του διατιθέμενου νερού στην Αίγυπτο και απ’ αυτήν προέρχονται οι πιο έντονες αντιδράσεις.

Ο Νείλος είναι ο μακρύτερος ποταμός του κόσμου και τη λεκάνη του μοιράζονται 11 Αφρικανικές χώρες και 600 εκατομμύρια άνθρωποι. Αποτελείται από δύο βραχίονες, που συγκλίνουν στην πρωτεύουσα του Σουδάν Χαρτούμ, τον Γαλάζιο Νείλο, που πηγάζει από τη λίμνη Τάνα στην Αιθιοπία και συνεισφέρει πάνω από το 80 % του υδροδυναμικού του, και τον Λευκό, που έρχεται από τις Μεγάλες Λίμνες της Κεντρικής Αφρικής. Όπως όμως όλοι γνωρίζουμε, είναι συνδεδεμένος κυρίως με την Αίγυπτο, η οποία από την Αρχαιότητα οφείλει την ύπαρξή της στην αρδευτική δύναμη και τις φερτές ύλες του ποταμού.

Στην αρχή του 20ου αιώνα η βρετανική αποικιοκρατία, ενδιαφερόμενη κυρίως για την ποτάμια μεταφορά του βαμβακιού, υποχρέωσε τις ανάντη χώρες και κυρίως την Αιθιοπία σε επαχθείς συμφωνίες, με τις οποίες κατοχύρωσε υπέρ της Αιγύπτου ένα μερίδιο λέοντος 90 % στη χρήση του νερού του Νείλου. Κάθε προσπάθεια να αμφισβητηθεί η αιγυπτιακή υδροηγεμονία συναντούσε την απειλή στρατιωτικής επέμβασης εκ μέρους της, πράγμα που έγινε το 1959 στο Σουδάν και οδήγησε σε μια νέα λεόντεια συνθήκη, που παραχώρησε και στο Σουδάν κάποια κόκκαλα.

Όχι βέβαια ότι οι αιγυπτιακές κυβερνήσεις χρησιμοποίησαν την πλεονεκτική θέση για να διασφαλίσουν τη αγροτική παραγωγή. Το 1970 ο Νάσερ με τη βοήθεια των Σοβιετικών ολοκλήρωσε το γιγαντιαίο φράγμα του Ασουάν, που σχημάτισε μια τεχνητή λίμνη μήκους 500 χιλιομέτρων, ξεσπίτωσε 100.000 Νούβιους, τους κατοίκους δηλαδή της περιοχής που μοιράζονται η Αίγυπτος και το Σουδάν και έχουν ιδιαίτερη ταυτότητα, κατέστρεψε τοπία της παγκόσμιας κληρονομιάς, μείωσε δραματικά την ευεργετική δράση των φερτών υλών στη γεωργία και ειδικά στην περιοχή του Δέλτα οδήγησε σε αλάτωση των εδαφών και μεγάλη πτώση της παραγωγής. Πολλοί συνδέουν την άνοδο του ριζοσπαστικού ισλαμισμού στην Αίγυπτο με την παρακμή της γεωργίας της.

Μερικές δεκαετίες αργότερα ο Μουμπάρακ, με Αμερικανούς συμβούλους αυτός, συνέλαβε ένα νέο μεγαλεπήβολο σχέδιο, την εκτροπή του Νείλου προς τις οάσεις της λιβυκής ερήμου, που υποτίθεται ότι θα συνδεόταν με την ποιοτική γεωργία και θα αποκαθιστούσε τη ζημιά του Ασουάν. Ευτυχώς αυτός δεν «πρόκανε» !

Το αιγυπτιακό μονοπώλιο όμως άρχισε να γίνεται αφόρητο για τις ανάντη χώρες και η Αιθιοπία, επιβεβαιώνοντας τον ανερχόμενο ρόλο της, ηγήθηκε της προσπάθειας για μια νέα Διεθνή Συνθήκη διαχείρισης του Νείλου, η οποία πράγματι υπογράφηκε το 2010 και έγινε γνωστή ως Συνθήκη του Έντεμπε. Σ’ αυτήν προσχώρησαν σταδιακά όλες οι χώρες της λεκάνης του Νείλου πλην της Αιγύπτου, γεγονός που σηματοδοτεί το τέλος της αιγυπτιακής κυριαρχίας.

Και αφού λοιπόν οι ανάντη χώρες απελευθερώθηκαν από τις «αναχρονιστικές συμφωνίες της αποικιοκρατίας», άρχισε μια φρενήρης κούρσα φραγματοποίησης και στην περιοχή έσπευσαν χρηματοδότες και κατασκευαστές. Το GERD κατασκευάστηκε από τον ιταλικό οίκο Σαλίνι και, παρά την επικρατούσα μυστικότητα, φαίνεται ότι χρηματοδοτήθηκε από κινέζικα και σαουδαραβικά κεφάλαια. Εννοείται ότι η αιθιοπική κυβέρνηση έχει κατασκευάσει ή προγραμματίζει και άλλα μικρότερα φράγματα στη λεκάνη απορροής του Γαλάζιου Νείλου.

Και δεν είναι μόνον αυτή ! Ήδη το Σουδάν έχει θέσει από το 2009 σε λειτουργία το φράγμα Μερόου, που λιμνοποίησε 174 χιλιόμετρα, εκτόπισε άλλους 70.000 Νούβιους και προκάλεσε θανάτους και από ξαφνικές υπερχειλίσεις και από απροκάλυπτη αστυνομική βία. Και τα σχέδια για τη λεκάνη του Λευκού Νείλου περιλαμβάνουν την Ουγκάντα αλλά και το νεότερο κράτος της περιοχής, το Νότιο Σουδάν, που έγινε ανεξάρτητο το 2011, σπαράσσεται από εμφύλιο και ο μισός του πληθυσμός δεν έχει πρόσβαση σε καθαρό νερό.

Οι αντιδράσεις στην Αίγυπτο είναι έντονες αλλά είναι αμφίβολο κατά πόσο εξακολουθεί να ισχύει η ρήση του πρώην Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Μπούτρος Μπούτρος Γκάλι, ενός Αιγύπτιου Κόπτη, ότι «ο επόμενος πόλεμος στην περιοχή μας θα είναι για τα νερά του Νείλου». Παρά τις αποκαλύψεις ότι το 2010 υπήρξε μυστική συμφωνία με το Σουδάν για στρατιωτική επιχείρηση με στόχο την καταστροφή του GERD, η χώρα έχει χάσει πια τη γεωπολιτική της ισχύ και φαίνεται ότι θα προσαρμοστεί στη νέα κατάσταση.

Από μια άλλη σκοπιά όμως, τη δική μας, ο εντεινόμενος ανταγωνισμός μεταξύ των αρχουσών τάξεων της περιοχής, τον οποίο συνδράμουν πρόθυμα οι ξένες εταιρίες, έχει σταθερά θύματα : τις τοπικές κοινότητες, τους αγροτικούς πληθυσμούς και την οικολογική ισορροπία του Νείλου.

Απάντηση